# Предисловие 2

Леонид Владимирович Моряков

Даведачнае выданне


Марако╝ Леанiд Уладзiмiравiч


Рэпрэсаваныя лiтаратары, навуко╝цы, работнiкi асветы, грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi. 1794-1991.


Энцыклапедычны даведнiк


Том 3. Кн. 1


Абакановiч-Кучынская


Том I:

Прадмова, бiяграфii i пералiк асно╝ных твора╝ (калi адшуканы) рэпрэсаваных лiтаратара╝, навуко╝ца╝, работнiка╝ асветы, грамадскiх i культурных дзеяча╝ Беларусi, а таксама лiтаратура цi iншыя крынiцы iнфармацыi пра лёс пакутнiка╝ (персаналii на лiтары А - К).


Том II:

Бiяграфii i пералiк асно╝ных твора╝ рэпрэсаваных лiтаратара╝, навуко╝ца╝, работнiка╝ асветы, грамадскiх i культурных дзеяча╝ Беларусi, а таксама лiтаратура цi iншыя крынiцы iнфармацыi пра лёс пакутнiка╝ (персаналii на лiтары Л - Я).


Том III:

Бiяграфii рэпрэсаваных беларускiх лiтаратара╝, навуко╝ца╝, работнiка╝ асветы, грамадскiх i культурных дзеяча╝ Беларусi, звесткi i факты пра якiх на час выхаду першых двух тамо╝ не былi ╝дакладнены i сiстэматызаваны, або наогул адшуканы ╝ самы апошнi момант, а таксама папра╝кi i ╝дакладненнi да персаналiя╝ I i II тамо╝.


Карэктар: Мiкола Савiк


ГНЁЗДЫ НАЦДЭМА╬

(замест прадмовы)


Адны тады, у далёкiя трыццатыя, скрывi╝шы губы ╝ зласлiвай усмешцы, называлi гэтую вучэбную ╝станову гняздом i рассаднiкам нацдэма╝. Другiя, тыя, з кiм крывагубыя гутарылi ╝ 'непринужденной' абстано╝цы ╝нутранай турмы ГПУ-НКВД, так званай амерыканцы, - царскасельскiм лiцэем. На фасадзе ж гало╝нага i адзiнага вучэбнага корпуса гэтай установы было выбiта:


Менскi Белпедтэхнiкум (МБПТ)


Па драбнiцах мне ╝далося сабраць iмёны ягоных наста╝нiка╝ i навучэнца╝ (большасць з iх у 1930-1940-я г. былi расстраляны або этапаваны ╝ канцлагеры ГПУ-НКВД-МДБ). Безумо╝на, спiс, што прыводзiцца нiжэй, няпо╝ны, далёка няпо╝ны. Але, можа, хто-небудзь яго ╝дакладнiць?


Дырэктары:


Язэп Васiлевiч (1921-1924),

Язэп Каране╝скi (з 1924),

Мiхаiл Рыдзе╝скi (з 1926 - ?),

Аляксандр Чучко (выпускнiк 1928; з 1935 - ?),

Сцяпан Крычана╝ (1939-1940).


Выкладчыкi:


А╝сянка, Я╝хiм Кiпель, Кузьма Стрыгун, Уладзiмiр Тэра╝скi (у 1920-я г.),

Юлiй Круталевiч (з канца 1920-х г.),

Мiкалай Байко╝ (з 1921),

Янка Серада (1921-1925),

Мiхайла Грамыка (1921-1928),

М.А.Барташэвiч, В.С.Барташэвiч, Янка Бялькевiч, В.В.Вяршук, Юльян Дрэйзiн, М.I.Калiнiчэнка, Якуб Колас, Аляксандр Круталевiч, Язэп Лёсiк, А.М.Мiцкевiч, Мiхайла Пiятуховiч, В.К.Пяткевiч, В.Х.Сакало╝скi, М.М.Фрыдман, В.М.Цыпкiна (у 1928),

Т.Л.Да╝гапола╝, У.М.Кудрэвiч, М.З.Лабанок, Антон Лёсiк, В.М.Свешнiка╝, З.А.Сцяпура, С. Замбржыцкi (з 1928 да 1931),

Iгнат Афанасье╝ (у 1930-я г.),

Акулiк, Алiсеевiч, Баяра╝, Верыча╝, Грынкевiч, Iванчык, Кiсель, Першукевiч, Чайка, Чарнецкi, Яка╝ле╝ (у 1931),

Алег Рыдзе╝скi (загадчык вучэбнай часткi).


Навучэнцы МБПТ, якiя сталi лiтаратарамi:


Язэп Падабед, Сымон Хурсiк (паступiлi ╝ 1921),

Па╝люк Трус (1923),

Антон Адамовiч, Андрэй Александровiч, Наталля Вiшне╝ская, Пятро Глебка, Сяргей Дарожны (Серада), Вiктар Казло╝скi, Максiм Лужанiн (Аляксандр Каратай) (1924),

Сцяпан Лiхадзiе╝скi, Станiсла╝ Шушкевiч (1926),

Мiхась Багун (?), Зiнаiда Бандарына, Рыгор Крушына (Казак), Алесь Кучар, Валеры Марако╝, Уладзiмiр Сядура (Глыбiнны) (1927),

Змiтрок Астапенка, Сяргей Астрэйка, Сяргей Гайка, Франц Гiнта╝т, Лукаш Калюга (Вашына) (1928),

Фiлiмон Арцыховiч (вучы╝ся да 1929),

Уладзiмiр Дудзiцкi (Гуцька), Мiхась Кавыль (Язэп Ле┐шчанка), Сяргей Русаковiч (1930),

Сямён Шагiдзевiч (вучы╝ся да 1948).

Адначасова збiралiся звесткi i пра другi 'рассаднiк нац┐дэма╝' -


Менскi вышэйшы педагагiчны iнстытут (МВПI)


Рэктар:

Абрам Мальцэр (у першай палове 1930-х г.).


Выкладчыкi:

Я╝ген Барычэ╝скi, Мiхайла Пiятуховiч (канец 1920-х - першая палова 1930-х г.),

Мiкола Аляхновiч, Iван Бабчонак, Цярэнцiй Бародзiч, Яка╝ Бранштэйн, Пётр Бузук, Iван Вiтко╝скi, Уладзiмiр Гесэн, Цыля Гурвiч, Фёдар Дакутовiч, Сцяпан Жура╝скi, Iван Замоцiн, Марта Калiнiчэнка, Аляксандр Калiно╝скi, Эрнст Кiвi, Мiхаiл Лойка, Раман Ляпiч, Iван Ля╝чук, Абрам Мальцэр, Элькан (Мiкалай) Пiкус, Алег Рыдзе╝скi, Мiхаiл Рыдзе╝скi, Зянон Рымашэ╝скi, Павел Святло╝, Павел Старадуб, Фёдар Сцепановiч, Барыс Саноцкi, Зiнаiда Цiхамiрава, Яфiм Шлосберг, Яка╝ Шнейдар, Васiль Шчарбако╝ (у 1930-я г.),

Уладзiмiр Сядура (1940-1941).


Студэнты:

Рыгор Крушына (Казак) (паступi╝ у 1927),

Сяргей Знаёмы (Клопа╝), Мiкола Шатэрнiк (паступiлi ╝ 1929),

Эдзi Агняцвет (Каган), Рыгор Аляхновiч, Iосiф Асановiч, Сяргей Баран, Iосiф Беразо╝скi, Захар Бiрала, Вiтальд Булат, Поля Вакштэйн, Янка Валасевiч, Пётр Вастэнберг, Змiтро Вiталiн (Сергiевiч), Вiсарыён Горбух, Сяргей Грахо╝скi, Клiм Грыневiч, Зоя Грыц, Уладзiмiр Дудзiцкi (Гуцька), Цiмафей Дзеравяга, Васiль Дзямiдовiч, Яка╝ Ермаловiч, Антон Капыло╝, Аляксандр Кучынскi, Васiль Леанiда╝ (Багамольца╝), Саламон Левiн, Пётр Лiпай, Сцяпан Лiхадзiе╝скi, Леанiд Юркевiч (Юрка Лявонны), Iосiф Малец, Валеры Марако╝, Барыс Мiкулiч, Сяргей Мурзо, Герасiм Паваротны, Мiкалай Пастушэнка, Зяма Пiвавара╝, Алесь Пруднiка╝, Аляксандр Раковiч, Гелена Рамано╝ская, Алесь Розна, Фёдар Саланко╝, Лявонцiй Шпако╝скi (Лявон Случанiн), Сцяпан Сялiцкi, Пётр Хатулё╝, Рыгор Хацкевiч, Павал Чэрнiк, Барыс Шарлот, Станiсла╝ Шушкевiч (вучылiся ╝ першай палове 1930-х г.),

Вiтольд Булат, Рыгор Бярозкiн, Пётр Вастэнберг, Яфiм Гаварушка, Вiсарыён Гарбук, Мiкола Гваздо╝, Iосiф Дашкевiч, Яка╝ Ермаловiч, Сара Каган, Iван Казленка, А╝ген Калубовiч, Яка╝ Капле╝скi, Iзраiль Карасiк, Уладзiмiр Клiшэвiч, Гiлярый Крае╝скi, Апанас Куляшо╝, Тодар Лебяда, Фама Мартыновiч, Банiфат Рыдзе╝скi, Балясла╝ Садко╝скi, Канстанцiн Суднiк, Масей Сяднё╝, Вiктар Цымбарэвiч, Аляксандр Шкiлевiч (паступiлi ╝ 1933 альбо ╝ 1934),

Поля Вакштэйн, Вiсарыён Горбух, Уладзiмiр Дубо╝скi, Га╝рыла Жура╝скi, Антон Есамонт, Уладзiмiр Iлькевiч, Фрума Кавальскiтэ, Мiкалай Козiч, Уладзiмiр Кулiк, Лiдзiя Майская, Рыгор Пуда╝, Iсак Розiн, Васiль Саладуха, Анастасiя Халiманава (Пугачова), Казiмiр Цвiклiнскi, Мiхаiл Чарнушэвiч, Анатоль Шурпiк, Марыя Эпштэйн (вучылiся ╝ другой палове 1930-х г.),

Мiкалай Рудако╝скi (вучы╝ся да чэрв. 1941),

Вера Маласай, Ядвiга Станкевiч (вучылася да 1945),

Нiнэль Гардзей, Тамара Пенкрат (Баландзiна), Валянцiна Рубан (вучылiся ╝ другой палове 1940-х г.).


I, безумо╝на, спiсы рэпрэсаваных дзеяча╝ беларускай культуры нельга не дапо╝нiць iмёнамi тых, хто ме╝ адносiны да буйнейшай вучэбнай установы краiны Беларускага дзяржа╝нага унiверсi┐тэта i легендарнай Беларускай (Горацкай) сельскагаспадарчай Акадэмii (да 1925 г. Горы-Горацкi сельскагаспадарчы iнстытут).


Рэктары БДУ:

Уладзiмiр Пiчэта (1921-1929),

Язэп Каране╝скi (1929-1931),

Iван Ермако╝ (з канца 1931 да 1933),

Ананiй Дз'яка╝ (1934-1935),

Нiчыпар Бладыка (1937),

Уладзiмiр Бабра╝нiцкi (1938),

Аляксей Кучынскi (у 1930-х г. - в. а. рэктара).


Выкладчыкi:

Фёдар Апацёнак, Язэп Васiлевiч, Мiкола Нiкольскi (з 1921),

Мiкалай Блiядуха, Б. Бэркэгэйм, А.Ленц, Ле╝ Цвятко╝, Аляксандр Шчапоц'е╝ (з пачатку 1920-х г.),

Уладзiмiр Вiнер, Адам Друско╝скi (у 1920-х г.),

Шолам Гольдберг (з 1921),

I.Сала╝ё╝ (1921-1922),

Усевалад Iгнато╝скi (1921-1930),

Канстанцiн Цвiрка-Гадзiцкi (1921-1931),

Сямён Вальфсон (1921-1937),

Мiкалай Гутко╝скi (з 1922),

Перабiла (з 1922),

Мiкола Шчакацiхiн (1922-1924),

Iван Замоцiн (1922-1930),

Мiхайла Пiятуховiч (з 1922 да пачатку 1930-х г.),

Васiль Дружчыц (1922-1932),

Аркадзь Смолiч (1923-1929),

Я╝ген Успенскi (з 1923),

Павел Бiндзюк, Iосiф Во╝к-Левановiч (з 1924),

Пётр Бузук, Павел Трамповiч (з 1925),

Дзмiтры Да╝гяла (1925-1929),

Iван Краско╝скi (з 1925),

Максiм Гарэцкi (з сярэдзiны 1920-х г.),

Мiкола Азбукiн, Сямён Вальфсон, Мiхаiл Грамыка, Дыдырка, Язэп Лёсiк, А.Пятосiн, Ле╝ Разана╝ (Розана╝), Я╝хiм Сiроцiн, Уладзiмiр Тэра╝скi, Анатоль Фадзюшын, Павел Харламповiч (у 1920-я г.),

Павел Панкевiч (1925-1937),

Анатоль Багдановiч, Павел Каравайчык, Аляксандр Сянкевiч (1926-1930),

Мiхаiл Гольман (з 1927),

Сцяпан Некрашэвiч (1927-1928),

Уладзiмiр Калiно╝скi (1927-1929),

Аляксандр Ля╝данскi, Езекiль Ры╝лiн (з 1927),

Мiкалай Дурнаво (з 1928),

Цэлясцiн Бурстын (з 1929),

Сямён Якубчык, Мiхаiл Юга╝ (з другой паловы 1920-х г.),

Мiхаiл Валасевiч, Павел Дзёмiн, Iван Жылiнскi, Павел Зубрыцкi, Фёдар Лiхач, Сяргей Мароза╝, Геор┐гiй Маслакавец, Мiкалай Пашковiч, Пётр Пiнкевiч, Iван Пшанiчны, Андрэй Шкода (у 1930-я г.),

Канстанцiн Кернажыцкi (1930-1936),

Канстанцiн Гаранскi (з 1931),

Васiль Шчарбако╝ (1931-1936),

Мiкалай Казло╝скi, Васiль Нiкiфара╝ (1933-1938),

Рувiм Выдра (з сярэдзiны 1930-х г.),

Ганна Лiбман (1934-1936),

Фёдар Куляшо╝ (1951-1955 i з 1961),

Юрый Багдана╝ (з 1958).


Аспiранты:

Гiмельферд (сярэдзiна 1920-х г.),

Тодар Забела (1925-1928),

Я╝хiм Кiпель (1928-1929),

Юрый Майзель, Адам Мiцкевiч (1928-1930),

Фёдар Скабло╝ (1931-1935),


Студэнты:

Апанас Анташэ╝скi, Вольга Гурская, Мiкалай Каспяровiч, Майсей Лi╝шыц, Сяргей Мялешка, Саламон Найкруг, Франц Пяткевiч, Iван Сяржанiн, Аляксандр Федаровiч, Мордух Хаймо╝скi, Сямён Якубчык (вучылiся ╝ першай палове 1920-х г.),

Юлiя Бiбiла, Андрэй Бурдзейка, Янка Бялькевiч (скончылi ╝ 1925),

Я╝хiм Кiпель (1921-1926),

Мiхась Адзярыха, Адам Бабарэка, Iван До╝нар, Тодар Забела, Павел Каравайчык, Ракуцька Янка (Ян), Нiчыпар Чарнушэвiч (паступiлi ╝ 1922),

Мiкалай Мамчыц, Кузьма Чорны (у 1923),

Фёдар (Тодар) Апацёнак, Анатоль Вольны (Ажгiрэй), Iван Марук, Iосiф Мацюкевiч (вучылiся ╝ сярэдзiне 1920-х г.),

Сцяпан Барко╝скi, Канстанцiн Кернажыцкi, Уладзi┐сла╝ Чаржынскi, Пётр Юргелевiч (скончылi ╝ 1926),

Цiмафей Адзярыха, Ядвiга Бяганская, Майсей Тэйф (паступiлi ╝ 1924),

Аляксандр Анiхо╝скi, Янка Тумiловiч (скончылi ╝ 1927),

Аркадзь Адзiнец, Мiтрафан Тамiльчык, Яфiм Шлосберг (скончылi ╝ 1928),

Язэп Пушча (Плашчынскi) (вучы╝ся з 1925 да 1927),

Сымон Кунiцкi, Алесь Пальчэ╝скi (1925-1931),

Вiктар Башмачнiка╝, Вiкенцiй Мiнкевiч (вучылiся ╝ другой палове 1920-х г.),

Мiхаiл Астраноса╝, Евель Гутэрман (вучылiся да 1926),

Васiль Каваль (Кавалё╝), Кандрат Крапiва, Па╝люк Шукайла (паступiлi ╝ 1926),

Файтэль Га╝зэ, Пётр Крывiцкi, Iван Цiмашэнка (вучылiся да 1927),

Пятро Глебка, Алесь Дудар, Мiхась Зарэцкi, Аркадзь Мардвiлка, Сяргей Фамiн (з 1927),

Iван (Ян) Мароз, Гiрш Няхамкiн, Яфiм Сакольскi (да 1928),

Сымон Баранавых (Барана╝), Пятрусь Бро╝ка, Сяргей Дарожны (Серада), Алесь (Пётр) Звонак, Гiрш Камянецкi, Максiм Лужанiн, Раман Ляпiч, Алесь Салагуб, Ян Скрыган, Макар Шалай (Шалае╝) (з 1928),

Мiкалай Шакун (да 1929),

Аляксандр Каваленя, Мiкола Улашчык (скончылi ╝ 1929),

Антон Адамовiч, Наталля Вiшне╝ская, Уладзiмiр Мяжэвiч, Канстанцiн Радзiвонавiч (вучылiся з 1929),

Уладзiмiр Пiвавара╝ (скончы╝ у канцы 1920-х - пачатку 1930-х г.),

Валерыян Валога, Канстанцiн Галынчык, Аляксандр Дарашэвiч, Пётр Зянюк, Сцяпан Касценiч, Данiла Кiсляко╝, Мiкалай Мамчыц, Зальман Ракавiцкi (да 1930),

Андрэй Александровiч, Мiкола Аляхновiч, Мiтрафан Матусевiч, Сымон Хурсiк (скончылi ╝ 1930),

Тодар Кляшторны, Фёдар Скабло╝, Мiкола Хведаровiч (Чарнушэвiч) (скончылi ╝ 1931),

Рыгор Валашкевiч, Фабiян Галко (Гайко), Франц Гiнта╝т, Аляксандр Далецкi, Рыгор Драбышэ╝скi, Сяргей Знаёмы (Клопа╝), Канстанцiн Казей (Вятро╝), Сцяпан Лiхадзiе╝скi, Сяргей Русаковiч, Уладзiмiр Сядура, Юлiй Та╝бiн, Валянцiн Та╝лай, Сымон Шэйман (вучылiся ╝ першай палове 1930-х г.),

Дзмiтрый Дунько (Дунька), Васiль Камлюк (да 1931),

Ганна Барано╝ская (скончыла ╝ 1933 альбо ╝ 1934),

Мiхаiл Шкрабо (вучы╝ся да 1936),

Алена Лябецкая, Соня Мiньковiч, Рыгор Пшанiчны, Лэйба Токер-Зольберг, Iосiф Мельнiк, Станiсла╝ Пурц, Вiтольд Ся╝рук, Абрам Фабрыкант, Васiль Хомчанка, Марыя Чарнушэвiч (вучылiся ╝ другой палове 1930-х г.),

Дзмiтрый Дземяшкевiч, Галiна Галiне╝ская, Валянцiна Рацэн (у 1940-я г.),

Лявон Белы (з 1948),

Фёдар Кардаш (скончы╝ у 1955).


Беларуская сельскагаспадарчая акадэмiя


Выкладчыкi

Я╝ген Аляксее╝ (прафесар), Максiм Гарэцкi (загадчык кафедры), Га╝рыла Гарэцкi, Сцяпан Журык (прафесар), Сцяпан Мельнiк, Па╝лiна Мядзёлка (працавалi у 1920-я г.),

Венiямiн Аксельрод, Iван Антона╝ (дацэнт), Аляксандр Анцыповiч, Анастасiя Апалько, Яка╝ Афанасье╝ (прафесар), Аляксей Башкевiч, А╝густ Берзiн (дацэнт), Пiлiп Вашчавоз, Савелiй Гарбачо╝, Юры Га╝рук, Вiктар Горскi, Канстанцiн Загорскi, Фёдар Курынны, Карл Лебярэхт, Леанiд Маляко╝ (прафесар), Iсак Марэк, Рыгор Мiнае╝, Я╝ген Мячынскi, Карл Петэрсон (дацэнт), Барыс Саноцкi, Iван Старасоцкi, Сяргей Фамiн, Iосiф Шашко, Андрэй Шлiпенбах (у 1930-я г.),

Мiкалай Байер (у 1940-я г.).


Студэнты:

Мiхаiл Ганчарык - вучы╝ся да 1924,

Мiкалай Галадзед - вучы╝ся, верагодна, у пачатку 1920-х г.,

Iван Тачыцкi- скончы╝ вучобу ╝ 1925,

Уладзiмiр Бабра╝нiцкi - вучы╝ся з 1925 да 1929,

Васiль Каваль, Сцяпан Пiлiпчык - вучылiся ╝ 1920-я г.,

Iван Ма╝чана╝ - вучы╝ся ╝ канцы 1920-х - пачатку 1930-х г. (?),

Лэйзар Брангiтэйн (?), Уладзiмiр Валасенка, Рыгор Вiшняко╝, Пётр Гашпар, Дзмiтрый Грома╝, Нiна Груша, Аляксандр Грыцко╝, Iван Закурдае╝, Пётр Крота╝, Мiхаiл Лапiцкi, Сямён Левiтан, Вiктар Мальца╝, браты Валянцiн i Мiхаiл Некрашэвiчы, Гершон Палей, Марыя Прэс, Мiкалай Пятро╝, Мiкалай Рамана╝, Мiкалай Савiцкi, Давыд Шапiра - вучылiся ╝ 1930-я г.,

Я╝ген Гурскi - вучы╝ся да 1950 г.


Як ужо адзначалася, большая частка пералiчаных вы┐кладчыка╝, аспiранта╝, студэнта╝ i навучэнца╝ была расстраляна, загiнула ╝ канцлагерах або выратавалася толькi, калi пакiнула Радзiму.

Вынiк: у 1920-30 г. мiнулага стагоддзя энкавэдысты фактычна знiшчылi iнтэлектуальную элiту беларускай нацыi. Як каза╝ нехта са славутых, калi ╝ народа адняць дваццать лепшых пiсьменнiка╝, дваццать лепшых кампазiтара╝, дваццаць лепшых мастако╝, знiкне i сама нацыя. У нас жа вынiшчылi амаль усiх.


2001-2004 г.


P. S.

А╝тар будзе шчыра ╝дзячны сваякам рэпрэсаваных, да┐следчыкам, чытачам за дапамогу па ╝да┐кладненнi прыве┐дзеных звестак.

Кантакт з а╝тарам:


або па адрасе: 220004, Мiнск, вул. Нямiга, д. 8, кв. 3.

тэлефоны: 2-11-09-53 (Мiнск), 8-0297-53-82-12 (м), 8-0297-55-25-61 (м).